Schaarste: je wordt niet arm omdat je dom bent, je wordt dom omdat je arm bent….

Deze tijd met zijn grote problemen vraagt om oplossingen. De werkloosheid is hoog en veel mensen hebben daardoor financiële problemen. Anderen waren al kwetsbaar en zijn door de crisis helemaal over het randje gedonderd. Gemeenten en maatschappelijk werk draaien overuren om mensen te helpen en te begeleiden. Daarbij gaan ze steeds meer uit van de ‘zelfredzaamheid van het individu’. Je moet de verantwoordelijkheid voor je eigen problemen nemen (geen werk, schulden) en vooral gewenst gedrag vertonen. Dus verwachten we een wederdienst voor de bijstandsuitkering en wordt stout gedrag – lees: niet nakomen van afspraken, je niet gepast kleden – bestraft. We leunen steeds zwaarder op een systeem van voorlichting geven, dwingend motiveren en afstraffen.

Maar helpt dit ook? Waarom komen mensen die toch al zwaar in de problemen zitten, zo vaak hun afspraken niet na? Waarom nemen ze soms onverstandige financiële beslissingen? Gaan ze een lening aan waarbij de eerste termijn ‘pas over 200 dagen’ moet worden betaald, maar van welk geld? Meestal is weten alleen niet genoeg om gedrag te veranderen en dat beseffen veel mensen met problemen zelf ook wel.  Zo schreef een medeblogger met schulden laatst op de reactiepagina:

“Ik heb het nog steeds moeilijk met bepaalde dingen. Voorbeeld ga een nieuwe winkel samen met manlief bekijken. Ik ga voor die tijd in mijn hoofd zeggen ‘ik ga alleen kijken want ik koop niets want we hebben niets nodig’. Een half uur later staan we buiten en zijn we 7,50 armer wat dus echt niet de bedoeling is. En toch doen we het ra -ra hoe kan dat. Werken onze hersens dan maar half? ‘

Maakt arm zijn dom?
Waarom doen mensen met schulden of mensen met minder geld soms ‘domme’ dingen waarvan een buitenstaander zal uitroepen ‘maar waarom doe je dat dan, je ziet toch dat…..(vul maar in)’? Niet dat bovenstaand voorbeeld nu zo dom is, maar haar vraag aan het eind intrigeert: werken haar hersens dan maar half?

Die opmerking slaat de spijker op de kop. In het boek Schaarste van de econoom Sendhil Mullainathan en de psycholoog Eldar Shafir wordt uiteengezet dat de context bepalend is voor je gedrag. Heel kort door de bocht: je wordt niet arm omdat je dom bent, maar je wordt dom omdat je arm ben. En die domheid is tijdelijk. Verbetert je financiële positie, dan verbeteren ook je cognitieve vermogens weer.

Op dit punt beland wil ik even opmerken dat ik dom en arm best heftige woorden vind. Wat is dom en wat is arm? Zo naast elkaar in een zin kan het nogal stigmatiserend overkomen. In het boek worden deze termen continu aangehaald maar op een respectvolle manier. Met dom wordt bedoeld: onverstandig gedrag, gebaseerd op korte termijn denken en met arm wordt bedoeld: niet rond kunnen komen. Dat kan dus een arme boer in India zijn maar ook een ontslagen autoverkoper in de VS.

Gebrek (aan wat dan ook) komt voor bij alle grote problemen
Terug naar het boek….schaarste is minder hebben dan je nodig hebt. Door hun eigen ervaringen met het onderwerp vroegen de auteurs zich af of het toeval is dat bij veel maatschappelijke en economische problemen schaarste een grote rol speelt. Sterker nog, het is vaak het bindende element. De achtergrond en opleiding van diverse mensen met diverse problemen kan heel wisselend zijn, maar dat wat ze bindt is dat ze een gebrek aan iets hebben. En als dat zo is, kent schaarste dan een eigen logica? Met andere woorden: kunnen we voorspellen hoe iemand zich gaat gedragen die schaarste ervaart? Die kennis zou gevolgen kunnen hebben voor hoe we als samenleving mensen vooruit proberen te helpen.

We kennen allemaal zelf ook wel voorbeelden van schaarste. Iedereen die tijdelijk geen toegang heeft tot iets (eten, geld, vrije tijd) weet hoe moeilijk het is om te stoppen met nadenken hierover. Hoe meer je beseft dat je ergens een tekort aan hebt, hoe meer je van overal vandaan de verleidingen op je af ziet komen, of dat nu reclameaanbiedingen zijn of lekkere taartjes. En vaak, veel te vaak gaan we overstag.

Bandbreedte en focus
Dat we overstag gaan, komt omdat onze bandbreedte is aangetast. Kort door de bocht: iemand die lekker in zijn vel zit zonder grote problemen, beschikt over meer bandbreedte dan iemand die niet weet of hij deze maand de huur kan betalen. Die bandbreedte wordt niet direct aangetast bij schaarste. Kennen we tijdelijk een gebrek aan iets, dan gaan we ons scherper focussen. We lopen net dat tandje harder om die ene deadline te halen. We sluiten tijdelijk dat wat er niet toe doet buiten en zetten alles op alles. Rol je echter van deadline naar deadline, dan word je tunnelvisie chronischer en gaat de rek uit je bandbreedte. We gaan zaken verwaarlozen die er wel toe doen, en dat heeft gevolgen.We krijgen last van permanente tunnelvisie en hebben minder denkvermogen.
Minder bandbreedte = minder mentale capaciteiten
Door middel van allerlei onderzoeken tonen de auteurs aan dat schaarste je bandbreedte aantast en dus je mentale vaardigheden. Proefpersonen bijvoorbeeld die een simpel spel moesten spelen, presteerden slechter als ze minder punten te besteden hadden dan andere deelnemers aan het spel. De proefpersonen hadden in het echte leven allemaal een andere achtergrond en IQ. Het enige bindende element bij de proefpersonen met minder te besteden punten, was schaarste. Sommigen mochten meer punten uitgeven en bij anderen werd een tekort gecreëerd. Mensen met een tekort gingen zonder uitzondering allemaal slechter presteren. Schaarste doet dus slechter presteren, het tast de cognitieve vaardigheden aan.
Maar het doet nog meer. Het tast ook het vermogen tot zelfbeheersing aan, het bevordert het korte termijn denken, het zorgt voor stress, het maakt mensen impulsiever, mensen kunnen niet goed de gevolgen van daden overzien. Zitten we eenmaal in die valkuil van schaarste, dan houden we schaarste in stand door ons gedrag. Niet alleen kun je je minder fouten veroorloven (je zit immers al in de problemen) maar je hebt ook meer kansen om fouten te maken.
Context bepaalt het gedrag
De voor de hand liggende oplossing vanuit instanties zoals maatschappelijk werk en schuldhulpverlening is dat als mensen fouten maken, ze blijkbaar niet snappen wat ze fout doen. Maar die fouten worden vaak helemaal niet door gebrek aan kennis veroorzaakt. De context – en de schaarsteval zoals het in het boek genoemd wordt – bepaalt voor een groot deel het gedrag van mensen. Wil je dat gedrag veranderen (en de problemen oplossen) dan zou je beter misschien de context kunnen veranderen.
Zoek de hinderpalen en haal die weg
Dus: niet uitgaan van eigen verantwoordelijkheid en accepteren dat mensen 9 van de 10 keer niet naar een vervolgafspraak komen met maatschappelijk werk, maar uitzoeken wat de belemmerende factor is. Geen geld voor een buskaartje? Geen opvang voor de kinderen? Vergeten omdat je teveel aan het hoofd hebt? In het boek wordt dit mooi toegelicht aan de hand van een voorbeeld. Veel arme mensen in de VS melden zich niet aan voor financiële programma’s waarbij de kinderen gratis aan de universiteit kunnen studeren. Om uit te zoeken hoe dit kwam werden een grote groep arme mensen die bij een belastingadviseur kwamen in 3 groepen verdeeld:  bij de 1e groep keken ze alleen wie er in aanmerking voor een beurs kwam, bij de 2e groep gaven ze voorlichting over de aanmelding en de 3e groep kreeg hulp bij het invullen van de aanvraagformulieren voor een beurs. En prompt stegen de aanmeldingen met 29 %. ‘Formulieren zijn voor iedereen een potentiële hinderpaal, een kans om iets uit te stellen en te vergeten. Maar voor mensen met een laag inkomen, met hun zwaarbelaste bandbreedte en het stigma dat er wellicht aan kleeft, vormen ze een grotere hinderpaal.
Houd die bandbreedte in de gaten
De auteurs eindigen met een oproep om de manier waarop we mensen benaderen en helpen – vooral vanuit de overheid – te wijzigen. Kijk welke hinderpalen en belemmeringen er zijn en haal die weg, in plaats van mensen te dwingen, af te straffen of voor te lichten. Dat werkt vaak helemaal niet. Bovendien pleiten ze voor meer aandacht voor de bandbreedte. Veel beslissingen worden genomen als de bandbreedte te zwaar belast is en we eigenlijk niet voldoende de consequenties kunnen overzien. Net als dat we een Intelligentie Quotiënt meten zouden we ook de bandbreedte moeten kunnen meten van mensen.
Zo bezien krijgen economische berichten een hele andere lading. Een economische crisis veroorzaakt dus ook een bandbreedtecrisis. Hulpverlening zou daarop moeten inspelen: meet eerst iemands bandbreedte voordat je hem een hulpprogramma induwt. Wat zijn de hinderpalen die iemands tunnelvisie versterken?
De invloed van overvloed op gebrek
Op kleiner niveau kun je dit ook doen, al zijn de schrijvers hier niet heel concreet over. Kijk naar je eigen hinderpalen. Een hinderpaal is vreemd genoeg vaak ons gedrag in een tijd van overvloed. ‘Als we nadenken over de vraag hoe we beter met schaarste om kunnen gaan, moeten we niet vergeten dat die schaarste vaak begint met overvloed. De penibele situatie vlak voor een deadline ontstaat vaak doordat een overvloed aan tijd in de weken ervoor inefficiënt is besteed. In de maanden  voor de oogst zit men bijzonder krap bij kas omdat het geld in de overvloedige maanden na de laatste oogst verkeerd is uitgegeven’. Dus: aan het begin van de maand kopen we te veel – want ons salaris is net gestort en we zijn optimistisch – en aan het eind van de maand kunnen we daardoor net niet meer die tegenslag opvangen.
Concreet (voor lezers van een bespaarblog):
  • Leg een buffer aan voor krappere tijden
  • Neem geen grote beslissingen aan het eind van de maand als je krap zit
  • Denk vooruit, ga automatisch sparen en niet pas als je geld overhoudt
  • Ben jij een ‘supermarkt-impulsaankoper’: stop een paar tekstkaarten in je tas waarop staat wat je echt nodig hebt. Haal die tevoorschijn op het moment dat ‘de impulsen je aanvallen’. Herinner jezelf aan dat wat je belangrijk vindt
  • Verspreid betalingen en inkopen op een manier die klopt met je inkomsten
  • Onderzoek welke uitgeefpatronen bij jou onachtzaam gedaan worden – automatische verlengingen van dure verzekeringen/abonnementen? Zeg dat op
  • Of in het geval van de geciteerde bloglezer hierboven: ga niet samen met je man een nieuwe winkel bekijken! Dan heb je niet één maar twee keer meer kans op kopen van niet nodige dingen en spijt achteraf

Schaarste is een geweldig boek voor mensen die net als ik, veel interesse hebben in de psychologie van de verandering. Kennis is leuk, maar daarmee verander je namelijk nog geen gedrag. De auteurs bieden een hele nieuwe kijk op problemen en geven mij heel veel stof tot nadenken. Voor iedereen werkzaam in de schulphulpverlening, maatschappelijk werk, sociale dienst, gemeentelijke kredietbanken en/of overheidsinstanties is dit boek een aanrader. Wat zeg ik,  verplicht leesvoer!
Schaarste. Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen
Sendhil Mullainathan en Eldar Shafir
Uitgeverij Maven Publishing / 
ISBN 9789490574994/ € 22 (ook verkrijgbaar als E-book)


Advertenties

17 gedachtes over “Schaarste: je wordt niet arm omdat je dom bent, je wordt dom omdat je arm bent….

  1. Ik hoop,dat veel mensen,vooral hulpverleners dit boek gaan lezen. Maar ook de ingewikkelde regels van onze samenleving kunnen mensen finaciele problemen bezorgen. Ik ken iemand,die niet wist,dat er inkomstenbelasting betaald moest worden over haar alimentatie. En dus een vette aanslag kreeg aan het eind van het jaar. Haar advocaat had dat niet verteld. Zelf had ik ook niet beseft,dat ik haar daar op attent had kunnen maken.

    Like

  2. ik heb onlangs het boek Psychologeld gelezen, `waarom onze hersens stoppen met werken wanneer we beginnen met geld uitgeven` vond het een heel interessant boek.

    Like

  3. Ik vind het een interessante theorie en denk ook dat er een grote kern van waarheid inzit.
    Misschien ook een leuk studie-objectje voor de politiek? De overkoepelende overheid zou hier misschien ook wat beleid op kunnen afstemmen.

    Groet Wilma

    Like

  4. Heel herkenbaar. Als SchuldenVrijMaatje bestaat het grootste deel van wat ik doe, zaken in een breder perspectief plaatsen en vooruit wijzen naar de toekomst. Door de stress van diep in de schulden zitten kan je wereld snel heel klein worden.

    Wat ik me afvroeg is: kun je je 'lange-termijn-spier' ook trainen? Als je nu, terwijl het goed gaat, bijvoorbeeld goed wordt in het uitstellen van aankopen en het niet (snel) vallen voor verleidingen, ben je er dan ook beter in als het financieel slechter met je gaat? Want dat zou betekenen, dat je als preventie mensen kunt trainen in het verantwoord met geld omgaan, zodat in geval van tegenslagen de schade minder groot is.

    Like

  5. Nou daar wil ik wel eens een boompje over opzetten met jou Henderina. Ik denk dat dit zeker te trainen valt. In die zin dat als iets ingesleten gedrag is, het minder ver wegzakt in slechte tijden, denk ik. De schrijvers zeggen dat mensen ook meer bewustzijn moeten kweken voor de mentale bandbreedte. Dat ze bijvoorbeeld voor het nemen van een grote beslissing, eerst even controleren hoe het met hun bandbreedte is. Als ze dan ook nog hun saldo checken moet het toch goed komen 😉

    Like

  6. Weer een goed verhaal Martine. De tips zijn vooral ook heel leerzaam voor beginnende consuminderaars. Ik doe dit zelf nou al weer geruime tijd en het is echt frappant hoeveel je per maand kunt overhouden van je geld als men niet onachtzaam koopt in winkels maar puur wat nodig is. Ik heb nooit van mijn leven maar lukraak gekocht maar toen ik ook nog echt op de kleine(re) aankopen ging letten, zag ik pas goed dat vele kleintjes een grote maken. En dit is zeker niet jezelf niets gunnen maar jezelf net wel iets gunnen, altijd geld hebben voor de rekeningen, onverwachte tegenvallers, geld hebben om aanbiedingen van producten die je veel gebruikt te kunnen kopen, extra geld om te kunnen sparen en extra spaargeld achter de hand te hebben. En tenslotte, ook nog heel belangrijk, geld over te hebben om als men echt graag iets heeft ervoor te kunnen sparen en het eindelijk te kunnen kopen. Dat geeft een gevoel van echte rijkdom en van vrijheid. Maar het klopt dat onze samenleving steeds ingewikkelder is geworden en dat je ervan doordrongen moet zijn dat niet die aardige meneer of mevrouw van de bank cq verzekeraar het beste met je voor heeft maar dat alleen jezelf je eigen belangen het beste behartigt
    Ik heb dit zelf gemerkt toen wij moesten beslissen over een financieel product. De ene zei dit en de andere zei dat, moest zelf googelen en overal alles navragen om echt te weten wat we het beste konden doen. Ik vond dit frustrerend dat je er niet vanuit kon gaan dat je de goede informatie kreeg, maar na veel zelf doen en alle informatie te checken hebben we een goede keuze gemaakt. Maar ik werd er wel nerveus van omdat ik bang was dat ik iets over het hoofd zou zien waardoor wij niet de juiste keuze zouden maken .Kan me voorstellen dat als je in een penibele financiële situatie zit, je daar niet de puf en de mentale weerbaarheid voor hebt. Goed gezegd dat men hier vanuit de instanties veel meer oog voor zou moeten hebben.

    Like

  7. Dit is echt interessant! Ik las er een tijdje terug al dit artikel over:
    https://decorrespondent.nl/511/waarom-arme-mensen-domme-dingen-doen/19645395-f6c9a0bd

    Dat was voor mij echt een eye-opener, want ik begreep het nooit als een kettingrokende, wehkampverslaafde hondenbezitter met hippe smartphone en breedbeeldtv beweerde geen cent te makken te hebben. Dit verklaart inderdaad een heleboel.

    Toch ben ik ook benieuwd hoe het komt dat dit niet voor alle arme mensen geldt. Het zou interessant zijn om te onderzoeken hoe het komt dat sommigen het wel redden. Is dat dom toeval, hebben ze gewoon geluk? Zijn er verschillen in achtergrond, krijgen ze andere bagage mee van huis uit, of doen ze het helemaal op eigen kracht?

    Like

  8. Hallo Min of Meer het werkt inderdaad zo dat het tijdelijk is .
    Mijn hersens willen wel maar ik krijg geen prikkeling door dat ik nu moet stoppen.
    Wat ik voel is dat mijn denken moe is. ( niet dom ) zo als het in het boek word vertelt.
    Ik heb het boek niet gelezen maar zal kijken of het bij de bibliotheek te vinden is.

    Like

  9. Hallo Lege Zakken Vrouw die valkuil heb ik dus ook steeds.
    Omdat aan het einde van de maand alles meestal op is.
    En dan koop ik ook alles weer goed in.
    Ik zie ook geen andere manier om het anders te doen.
    Voorraad wat ik aanleg maak ik de laatste week voor het nieuwe salaris binnenkomt
    ook vaak op.
    Aan het begin van het salaris voel ik mij altijd fijn maar na de tweede week slaat dat alweer om
    naar ergernis en verdriet.
    Want we weten echt wel wat we doen dus dom zijn we niet Ik denk eerder zwak.

    Like

Zeg het maar!

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s